Aristóteles

Aristóteles

1. Fjallaði um m.a. um rökfræði, eðlisfræði, sálarfræði, grasafræði, dýrafræði, stjörnufræði, sögu, hagspeki, stjórnspeki, siðfræði og fagurfræði

   • Rökhendur
     • Fjögur form
       • A Öll F eru U (t.d allir í 3.C eru strákar)
       • Ekkert F eru U (Enginn í 3.C er strákur)
       • Sum F eru U (sumir nemendur eru strákar
       • Sum F eru ekki U (Sumir í 3. C eru ekki strákar)
     • Dæmi: Allir menn (B) eru dauðlegir (A), Allir Grikkir (C) eru menn (B), Allir Grikkir (C) eru dauðlegir (A)

2. Stofnaði skóla í Aþenu, Lýkeion

3. Hinir almennu eiginleikar hlutanna eru ekki frummyndir í frummyndaheimi, heldur form sem hinir einstöku hlutir bera í sér. Form hests eru eiginleikar hestsins og ekki til út af fyrir sig og utan við náttúruna sjálfa

   • Æðsta stig veruleikans er það sem við skynjum með skynfærunum; náttúran er hinn eiginlegi heimur.
     • Uppspretta þekkingarinnar er skynreynsla. Ekkert er til í vitund okkar sem ekki er komið þangað fyrir tilstilli skilningarvitanna.

4. Leið þekkingarinnar; ferli frá þekkingu á hinu einstaka til þekkingar á hinu almenna.

   • Við skynjum einstaka hluti með skilningarvitunum.
     • Við sértökum hið almenna eðli hlutarins frá tilfallandi eiginleikum hans.
       • Við tökum eðliseiginleikana saman í skilgreiningu
   • Almenna þekkingu má setja inn í rökfræðileg gild ályktunarmynstur: Álykt frá hinu almenna til hins einstaka.

5. Einstakir hlutir mynda einingu forms og efnis. Í efninu býr alltaf möguleiki til að öðlast ákveðið form. Efnið leitast við að gera möguleikan að veruleika. Allar breytingar í náttúrunni eru ummyndun efnis frá möguleika til veruleika.

   • Fjórar orsakir Aristótelesar
     • 1. Efnisorsök: Hráefnið sem verður til eða breytist
     • 2. Áhrifs- eða gerendaorsök: Hreyfiaflið sem knýr atburiðinn áfram
     • 3. Formsorsök: Það form sem hin endanlega afurð tekur á sig.
     • 4. Tilgangsorsök: Tilgangurinn með fyrirbærinu. Teglan um markgengi sem er einkenni alls heimsins.

6. Sál: Lífsandi eða lífsafl: það sem gerir lifandi veru lifandi.

   • Sálrænir eiginleikar
     • Jurtir: Næring, vöxtur, æxlun
     • Dýr: Næring, vöxtur, æxlun, hreyfing, skynjun (hvatir, ímyndun, minni)
     • Menn: Næring, vöxtur, æxlun, hreyfing, skynjun (hvatir, ímyndun, minni), skynsemi, hugsun.
       • Skynsemi er form mannsins. Allir hinir dýrslegu eiginleikar mannsins eru gegnsýrðir skynsemi.
     • Stigveldi alheimsins: Hrein virkni án nokkurrar óvirkjaðrar hæfni: Óhreyfanlegur furmhreyfill þ.e. Guð, ..., Maðurinn, ..., ..., dýr, ..., jurtir, ..., dauðir hlutir, ..., ..., Hrein hæfni, hreinn möguleiki, hreint efni.

7. Þrískipting þekkingar

   • Þeoría
     • Fræðileg þekking eða vísindi. Rannsaka það sem er til. Skiptist í þrjár greinar: Náttúrufræði, stærðfræði og frumspeki.
   • Poiesis
     • Tæknileg þekking eða vísindi. Stefna að framleiðslu og sköpun hluta
   • Praxis
     • Siðferðileg þekking eða siðvísindi. Stefna að réttri breytni.
   • Þroski felst í því að rækta mannlega eiginleika sína, að nýta möguleika sína til fullnustu. Þá fylgir lífshamingja í kjölfarið
     • Útúrdúr: ,,En enginn kann að mæla frumleik í hugsun, gövgi tilfinninga né siðferðisþrek" -Sigurður Nordal

8. Siðfræðin

   • Maðurinn fæðist án vitundar en getur öðlast hana vegna tungumáls og skynsemi í félagslegri samveru.
     • Maðurinn er zoon politikon: Vera sem býr í pólis eða félagsvera.
     • Án samfélags er maðurinn annað hvort villt dýr eða guð
   • Dyggð
     • Það sem hver hlutur hefur til síns ágætis
     • Siðferðilegar dyggðir lærast af venjum og siðum
       • Í uppeldinu verður að laga þær að hæfileikum og reynslu einstaklingsins
     • Ekki forskriftir eða siðaboð: Tileinkun einstaklingsins á siðferðilegum dyggðum er bæði aðlögun að umhverfi og persónulegur þroski.
     • Hinn gullni meðalvegur: Dyggð er meðalhófið milli tveggja lasta, sem báðir eru öfgar. Ofgnótt annars vegar, skortur hins vegar.

9. Þrú heppileg stjórnarform

   • Konungsveldi/monarki => getur hningnað => harðstjórn/tyranni
   • Aðalsveldi/aristokrati => getur hnignað => fámennisveldi
   • Lýðræði/demokrati => getur hnignað => skrílræði/oklokrati

10. Fagurfræði

    • 1. Að skapa gagnlega hluti t.d. verkfæri. 2. Að búa til eftirlíkingu af náttúrunni sem veitir gleði óháð nytsemd.
      • Það eru ótvíræð tengs á milli fagurfræði og siðfræði. Hlutverk listarinnar er siðferðilegs eðlis. Hún getur veitt mönnum Kaþaris.
        • Kaþaris er tvennt.
          • Hreinsun: Að fá útrás fyrir óstýrlátar kenndir með því að hrífast af listaverkum; að varðveita samstillingu í sálinni. Lækningatúlkun.
          • Göfgun: Að vaxa og þroskast við það að öðlast nýja reynslu. Ekki að losna við óæskilegar tilfinningar, heldur er listin líkt og frjósamur jarðvegur fyrir sálina.