Ałter Kacyzne: biografia i charakterystyka twórczości

Ałter Kacyzne

Urodził się w 1885 w Wilnie w robotniczej rodzinie. Prowadził działalność prozatorską, poetycką, dramaturgiczną i publicystyczną w jidysz. Ponadto pracował jako tłumacz i fotografik.

W dzieciństwie Kacyzne uczył się w chederze i w rosyjskiej szkole elementarnej. Jednakże śmierć ojca zmusiła go do przerwania formalnej nauki w wieku 14 lat. Praktycznie jednak kontynuował ją w formie samokształcenia, m.in. poprzez lekturę literatury w językach: rosyjskim, jidysz, hebrajskim, polskim, niemieckim i francuskim. Przez okres około 11 lat mieszkał w Jekaterynosławiu, gdzie zdobył zawód fotografa i ożenił się.

Jego dwoma pierwszymi opublikowanymi utworami były opowiadania w języku rosyjskim, które ukazały się w 1909 w piśmie „Jewriejskij mir” [Świat żydowski], redagowanym przez S. An-skiego. W rok później przeprowadził się do Warszawy i nawiązał kontakt z I.L.Perecem. Pod jego wpływem w 1915 zaczął pisać w jidysz. Uważał się za wychowanka, ale nie naśladowcę Pereca. Na początku Kacyzne zajmowała tematyka historyczno-romantyczna. W nurcie tym plasują się: poemat Der gajst der mejłech  [Duch króla, 1919] oraz dramaty Der dukus [Książę, 1926] oraz Hurdus [Herod, 1926]. Der gajst der mejłech nosi ślady inspiracji J.Słowackiego. Der dukus opiera się na legendzie o polskim szlachcicu Walentym Potockim, który przeszedł na judaizm i został za to spalony na stosie. Tragedia historyczna Hurdus [Herod] pokazuje w formie dramatycznej dojście do władzy i degenerację silnej osobowości panującego, zmuszonego do przelewania rzeki krwi, aby utrzymać się na tronie Judei.

Następnie Kacyzne wydał satyryczno-realistyczną powieść współczesną Sztarke un szwache [Silni i słabi, 1929; wyd. pełne t. 1–2, 1954]. Na tle szerokiej panoramy życia żydowskiego w Warszawie w okresie bezpośrednio przed i po I wojnie światowej przedstawił w niej obraz rozczarowania intelektualistów żydowskich swojej generacji. Powieść obfituje w epizody fantastyczne, intrygi, nieoczekiwane zwroty akcji i inne elementy stanowiące artystycznie przetworzone motywy z literatury brukowej [szund]. Wspaniałym osiągnięciem jego sztuki narracyjnej była krótka opowieść (na motywach Pieśni nad pieśniami) Kranke perl [Chore perły, 1922] o płomiennej namiętności rozwijającej się w romantycznej scenerii Jerozolimy za czasów Salomona.

Kacyzne pozostawał w bliskiej przyjaźni (intelektualnej) z An-skim. Po jego śmierci zredagował i uzupełnił nie ukończony dramat S. An-skiego Tog un nacht [jid., Dzień i noc]. Do spółki z M. Arnsteinem napisał scenariusz do filmu Dybuk (na podstawie legendy dramatycznej An-skiego Na pograniczu dwóch światów). Jeśli chodzi o jego związki z kinematografią, opracował także scenariusz do obrazu On a hejm [jid., Bezdomni] z 1939 (na podstawie dramatu J. Gordina).

Wzorem swego mistrza I.L.Perec Kacyzne wykorzystywał wątki zaczerpnięte z kultury ludowej, m.in. w zbiorze wierszy Baładn un groteskn [Ballady i groteski, 1936]. W latach trzydziestych nawiązał kontakt ze środowiskami lewicowymi. Od 1934 do 1935 był redaktorem naczelnym efemerycznej gazety komunistycznej „Der frajnd” [Przyjaciel]. W latach 1937–1939 wydawał własnym sumptem i redagował czasopismo „Majn Redendiker Film” [jid., Mój Film Mówiony].

Ponadto zaliczał się do grona wybitnych fotografików. Po 1918 miał w Warszawie własne studio. Utrwalał na zdjęciach m.in. ludzi kultury i ważne wydarzenia. Zwrot w jego karierze jako fotografa nastąpił w 1921 r., kiedy amerykańska organizacja HIAS (Hebrew Immigrant Aid Society) zamówiła u niego materiał fotograficzny ilustrujący biedę i nadzieje polskich Żydów, którzy wybierali się do USA. Współpracował też z czasopismem „Ilustrirte Wełt” [jid., Ilustrowany Świat]. Poza tym nowojorski dziennik „Jewish Daily Forward” zatrudniał go jako fotograficznego korespondenta. Na zlecenie tego pisma z aparatem fotograficznym odwiedził różne zakątki Polski, a także Palestyny, Rumunii, Włoch, Hiszpanii i Maroka. Fotografia stała się dla niego drugą dziedziną działalności twórczej, z której czerpał zarówno dochody, jak i inspiracje dla twórczości literackiej.

Po wybuchu wojny wraz z rodziną uciekł na wschód, do Lwowa. Tam m.in. współpracował z radiem i pełnił funkcję kierownika artystycznego Państwowego Teatru Żydowskiego kierowanego do wiosny 1940 przez I.Kamińską. W tekstach opublikowanych w piśmie „Czerwony Sztandar” optował za niezawisłością przyszłej powojennej Polski, co wzbudziło niechęć wśród ukraińskich publicystów, ale jednocześnie zjednało mu sympatię pisarzy polskich. Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej zmusił go do przeniesienia się do Tarnopola. W okolicach tego miasta zginął w 1941 r., zamordowany przez ukraińskich nacjonalistów. przez ukraińskich nacjonalistów.