โขน

โขน

1. ความหมาย

   • นาฏศิลป์ชั้นสูงที่เก่าแก่ของไทย มีมานานตั้งแต่สมัยกรุงศรีอยุธยา
   • ปรับปรุงจากการเล่น 3 ประเภท
     • หนังใหญ่
     • ชักนาคดึกดำบรรพ์
     • กระบี่กระบอง
   • ผู้แสดงจะสวมหน้ากากปิดบังใบหน้าตนเองและถืออาวุธ
   • เรื่องที่แสดงนิยมแสดงเรื่องรามเกียรติ์และอุณรุฑ
   • มักนิยมแสดงเป็นมหกรรมบูชาเจ้านายชั้นสูง

2. ประเภท

   • โขนกลางแปลง
     • การแสดงโขนบนพื้นดิน ไม่มีการสร้างโรง
     • ผู้แสดงเล่นกลางสนาม
     • นิยมแสดงตอนยกทัพรบกันระหว่างฝ่ายพระรามและฝ่ายทศกัณฐ์
     • ดนตรีที่ใช้ประกอบเป็นวงปี่พาทย์อย่างน้อย 2 วง
     • วิวัฒนาการมาจากการเล่นชักนาคดึกดำบรรพ์เรื่องกวนน้ำอมฤต
     • มีการเต้นประกอบหน้าพาทย์และอาจมีบทพาทย์และเจรจาบ้าง แต่ไม่มีบทร้อง
   • โขนโรงนอก (โขนนั่งราว)
     • การแสดงโขนที่แสดงบนโรงมีหลังคา มีราวพาดตามส่วนยาวของโรง
     • มีการพากย์และเจรจา แต่ไม่มีการร้อง
     • ปี่พาทย์บรรเลงเพลงหน้าพาทย์ ๒ วง เพราะต้องบรรเลงมาก
       • เป็นที่มาของการเรียกว่าวงหัวและวงท้ายหรือวงซ้ายและวงขวา
     • ตัวละครที่จะนั่งราวได้จะต้องเป็นตัวสูงศักดิ์
     • วิวัฒนาการมาจากโขนกลางแปลง
   • โขนหน้าจอ
     • โขนที่เล่นตรงหน้าจอ ซึ่งเดิมขึงไว้สำหรับเล่นหนังใหญ่
     • โดยผู้แสดงโขนออกมาแสดงสลับกับการเชิดตัวหนัง (หนังติดตัวโขน)
     • ศิลปะสำคัญในการแสดงคือการพากย์และเจรจา
     • ดนตรีที่ใช้ : ปี่พาทย์
     • ผู้เชิดตัวหนังจะต้องเต้นตามจังหวะดนตรีและลีลาท่าทางของตัวหนัง
   • โขนโรงใน
     • โขนที่นำเอาศิลปะของละครในมาผสม
     • ในรัชกาลที่ 1-2 มีการปรับปรุงขัดเกลาและประพันธ์บทพากย์ บทเจรจาให้มีความไพเราะ สละสลวยมากยิ่งขึ้น
     • ผู้แสดงเป็นตัวพระ ตัวนางและเทวดา เริ่มที่จะไม่ต้องสวมหัวโขนในการแสดง
     • การพากย์และเจรจาตามแบบฉบับของการแสดงโขน
     • นำเพลงขับร้องประกอบอากัปกิริยาอาการของตัวละคร
     • ใช้ปี่พาทย์บรรเลง 2 วง
     • โขนที่แสดงปัจจุบันนี้ ใช้ศิลปะการแสดงแบบโขนโรงใน ไม่ว่าจะแสดงกลางแจ้งหรือแสดงหน้าจอก็ตาม
   • โขนฉาก
     • ถือกำเนิดขึ้นครั้งแรก ในสมัยของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว (ร.5)
     • มีการจัดฉากในการแสดงแบบละครดึกดำบรรพ์
     • แบ่งเป็นฉากเป็นองก์ เข้ากับเหตุการณ์และสถานที่จึงเรียกว่าโขนฉาก
     • วิธีแสดงดำเนินเช่นเดียวกับโขนโรงใน
     • กรมศิลปากรได้ทำบทเป็นชุดๆ ไว้หลายชุด
       • ชุดปราบกากนาสูร
       • ชุดมัยราพณ์สะกดทัพ
       • ชุดนางลอย
       • ชุดนาคบาศ
       • ชุดพรหมาสตร์
       • ชุดศึกวิรุญจำบัง

3. ลักษณะบทโขน

   • บทร้อง
     • แต่งเป็นกลอนบทละครเป็นส่วนใหญ่
     • อาจมีคำประพันธ์ชนิดอื่นบ้างแต่ไม่นิยม
     • จะมีเฉพาะโขนโรงในและโขนฉากเท่านั้น
   • บทพากย์
     • เดินเรื่องด้วยบทพากย์
     • แต่งเป็นคำประพันธ์ชนิดกาพย์ฉบัง ๑๖ หรือกาพย์ยานี ๑๑

4. วิธีดูโขน

   • ผู้ดูต้องดูการแสดงท่าทาง ซึ่งจะบอกความหมาย ความรู้สึก
   • หน้าพาทย์ต่างๆ ที่ใช้ในการแสดงโขนจึงมีความสำคัญมาก
   • ท่าทางที่โขนแสดงออกย่อมสัมพันธ์กับดนตรี

Images and files in the map